Orthoptera.

Sabel sprinkhanen, Tettigoniidae

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, ♂
Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, ♂


Er komen 16 soorten sabelsprinkhanen in Nederland voor, waarvan een aantal zeer zeldzaam.
Van de soorten waar je niet op kunt doorklikken heb ik nog geen foto's.

soortenoverzicht:


Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus.

De kassprinkhaan zal je niet snel vinden, deze soort is erg zeldzaam en komt niet buiten in Nederland voor. De dieren op de foto's zijn gefotografeerd in de kruipruimte van een verzorgingshuis in Friesland, de enige plaats in Nederland waar een stabiele populatie van deze soort al meer dan 40 jaar voorkomt. Het is een soort die over de hele wereld is verspreid door de mens en men neemt aan dat hij van oorsprong uit Azië komt.
Het zijn dieren van grotten en andere donkere ruimtes, onder boomstronken, grote stenen en in Japan staat hij bekend als toilet sprinkhaan.

Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus
Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus

Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus
Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus juveniel ♂

Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus
Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus juveniel ♀

De dieren zijn aangepast aan het leven in de duisternis, de ogen zijn iets gereduceerd en er zijn gigantisch lange voelsprieten. De poten zijn ook opvallend lang. Alles is er op gericht om goed te kunnen voelen.

Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus
Kassprinkhaan, Tachycines asynamorus, juveniel ♀

begin


Zuidelijk Spitskopje, Conocephalus discolor.

Er is zo op het oog weinig verschil tussen het Zuidelijk spitskopje, Conocephalus discolor, en het Gewoon spitskopje, Conocephalus dorsalis. Bij de zuidelijke is de legboor lang en recht, bij het mannetje zit er een doorn aan de binnenkant van de cerci, zo kun je beide soorten onderscheiden. Normaal heeft de zuidelijke lange vleugels, het gewoon spitskopje kort, maar bij de gewone komen ook exemplaren met lange vleugels voor. Het zuidelijk spitskopje is een van de vele soorten die vanuit het zuiden zijn woongebied uitbreidt.

Zuidelijk Spitskopje, Conocephalus discolor, ♀
Zuidelijk Spitskopje, Conocephalus discolor, ♀

Zuidelijk Spitskopje, Conocephalus discolor ♂
Zuidelijk Spitskopje, Conocephalus discolor ♂

begin


Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis.

Een kleine sabelsprinkhaan is het Gewoon Spitskopje Conocephalus dorsalis. Je vindt hem op zeer natte stukken tussen gras en biezen. De zang is zacht en hoog, alleen jonge mensen kunnen het horen, word je ouder dan hoor je hem niet meer.

Deze sprinkhaan soort heeft normaal korte vleugels en sinds een paar jaar is er ook een zuidelijk spitskopje in Nederland dat lange vleugels heeft. Bij het gewone spitskopje komen echter ook exemplaren voor met lange vleugels. Bij het vrouwtje is dan de legboor een goede herkenningsmogelijkheid, die is regelmatig gebogen bij het gewone spitskopje en vrijwel recht bij het zuidelijk spitskopje. Bij de mannetjes moet dan naar de cerci worden gekeken.

Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♂
Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♂

Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♂
Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♂

langvleugelig Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♂
langvleugelig Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♂

Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♀
Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♀

Hier onder foto's van een langvleugelig vrouwtje gewoon spitskopje. Bij de ene foto zie je goed hoe deze sprinkhaantjes altijd wegkruipen aan de achterkant van gras of rus waarbij de ogen mooi aan beide kanten uitsteken en je goed in de gaten houden. Om het dier iets meer op de foto te krijgen is het vaak voldoende om even voorzichtig een hand naar de zijkant van het dier te bewegen, als het niet wegspringt gaat hij dan aan de achterkant vanaf de hand gerekend zitten en kun je een foto van de zijkant maken.

Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♀
langvleugelig Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♀

Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♀
langvleugelig Gewoon Spitskopje, Conocephalus dorsalis ♀

 

begin


Wrattenbijter, Decticus verrucivorus.

Heel groot is de Wrattenbijter, Decticus verrucivorus, een zeer zeldzame soort, in Nederland alleen bij Nijmegen en misschien op de Veluwe. Als het dier springt denk je dat er een kikker wegspringt, ongeveer dezelfde bewegingen.

Wrattenbijter, Decticus verrucivorus ♀
Wrattenbijter, Decticus verrucivorus ♀

Wrattenbijter, Decticus verrucivorus ♂
Wrattenbijter, Decticus verrucivorus ♂

begin


Zadelsprinkhaan, Ephippiger ephippiger.

De Zadelsprinkhaan, Ephippiger ephippiger, is ook al zo'n zeldzame soort bekend van de Veluwe, bij Nijmegen en wellicht Limburg. Deze soort kun je aantreffen op bloemen, zoals op de foto's is te zien.

Zadelsprinkhaan, Ephippiger ephippiger ♀
Zadelsprinkhaan, Ephippiger ephippiger ♀

Zadelsprinkhaan, Ephippiger ephippiger ♀
Zadelsprinkhaan, Ephippiger ephippiger ♀

begin


Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima.

De struiksprinkhaan zie ik elk jaar in de tuin, het is een stil beestje, geluid hoor ik hem niet maken, al zie je de mannetjes duidelijk hun vleugels bewegen, ik hoor er niets van. Vaak vind je de dieren zonnend op grotere bladeren, in de tuin vaak op de Duitse pijp of op de bladeren van de trompetplant.

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, zingende ♂
Struiksprinkhaan,
Leptophyes punctatissima, zingende ♂

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, ♀
Struiksprinkhaan,
Leptophyes punctatissima, ♀

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, ♀ juveniel
Struiksprinkhaan,
Leptophyes punctatissima, ♀ juveniel

Struiksprinkhaan, juveniel
Struiksprinkhaan, juveniel, (ca 3 mm lang)

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, ♂ juveniel
Struiksprinkhaan, juveniel ♂

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima, juveniel
Struiksprinkhaan, juveniel

Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima juveniel
Struiksprinkhaan, Leptophyes punctatissima juveniel ♂

De foto hierboven toont een bijna volwassen man, je ziet dat de vleugels nog niet helemaal zijn ontwikkeld en de achtervleugel ligt nog op de voorvleugel.

begin


Boomsprinkhaan, Meconema thalassinum.

De boomsprinkhaan, Meconema thalassinum zal me altijd doen herinneren aan een belevenis uit mijn studententijd. De boomsprinkhaan komt voor op eiken en ter voorbereiding van een excursie naar Frankrijk om sprinkhanen te gaan waarnemen gingen we met de prof en zeven studenten in Nederland naar diverse plaatsen waar we bijzondere sprinkhanen tegen zouden komen. Dit was vooral om aan de verschillende soorten te wennen en om het determineren onder de knie te krijgen.
Kun je het voorstellen, stopt ergens een volkswagen busje, komen daar acht mensen uit, grijpen achter uit de bus elk een vlindernet en gaan de omgeving afzoeken op sprinkhaantjes. Nu moet ik toegeven, als we ergens heen gingen voor een speciale soort dan vonden we hem ook, wat dat betreft was onze prof goed op de hoogte. Toen we echter door een uitgestrekt eikenbos reden en de prof zei dat hier toch echt de boomsprinkhaan voor moest komen, had ik even het gevoel dat hij de bekende speld in de hooiberg wilde zoeken. We stopten en ik pakte even als de anderen een vlindernet. Niet dat ik ook maar enig vertrouwen had dat we dit keer de sprinkhaan zouden vinden. Stel je voor al die grote bomen en daar een klein sprinkhaantje uit halen. Aan de eerste de beste boom die ik tegen kwam zat een lage kleine tak. Omdat je toch ergens moet beginnen gaf ik een klap met de steel van het net tegen de tak. Er vielen twee groene dingetjes uit de tak, ja het is echt, twee boomsprinkhanen. Vervolgens is de hele groep nog zeker een half uur aan het schudden geweest aan bomen en takken, maar het bleef bij de twee, een koppeltje ook nog.

Meconema thalassinum boomsprinkhaan, juveniel ♂
Meconema thalassinum boomsprinkhaan, juveniel ♂

Meconema thalassinum boomsprinkhaan, ♀.
Meconema thalassinum boomsprinkhaan, ♀

Meconema thalassinum boomsprinkhaan, ♀
Meconema thalassinum boomsprinkhaan, ♀

Meconema thalassinum boomsprinkhaan, ♂
Meconema thalassinum boomsprinkhaan, ♂

begin


Lichtgroene Sabelsprinkhaan, Bicolorana bicolor ook: Metrioptera bicolor.

Deze sprinkhaan is een paar keer gevonden in Limburg, er is geen Nederlandse populatie, de soort komt voor in Duitsland op enkele tientallen km van de grens. De hier gevonden exemplaren waren langvleugelig.

Lichtgroene Sabelsprinkhaan, Metrioptera bicolor, ♂
Lichtgroene Sabelsprinkhaan, Metrioptera bicolor, ♂

Lichtgroene Sabelsprinkhaan, Metrioptera bicolor, ♂
Lichtgroene Sabelsprinkhaan, Metrioptera bicolor, ♂

begin


Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera.

De heidesabelsprinkhaan is een stevig, compact dier. Een andere in Nederland voorkomende Metrioptera soort is de Greppelsprinkhaan Metrioptera roeselii, deze is makkelijk van de heidesabelsprinkhaan te onderscheiden. Bij de greppelsprinkhaan is het schild achter de ogen van een lichte rand voorzien aan voor-, onder- en achterkant. Bij de heidesabelsprinkhaan loopt het lichte deel niet aan de voorkant door.

Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera, ♀
Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera, ♀

Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera, leggend
Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera, leggend

Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera, ♀
Heidesabelsprinkhaan, Metrioptera brachyptera, ♀

begin


Greppelsprinkhaan, Roeseliana roeselii ook: Metrioptera roeselii.

Metrioptera roeselii, de greppelsprinkhaan komt niet overal in het land voor. In Drenthe zijn ze zeldzaam, in oost Groningen heel gewoon. Deze heb ik in de buurt van Kolham op de foto gezet, het is een vrouwtje, te herkennen zoals bij alle sabelsprinkhanen aan de legboor.

Greppelsprinkhaan, Metrioptera roeselii, ♀
Greppelsprinkhaan, Metrioptera roeselii, ♀

Het geluid van de zang van de greppelsprink- haan is nogal hoog en vaak kunnen mensen hem niet meer horen als ze ouder worden. De twee foto's hieronder zijn gemaakt in het natuurgebied de Blauwe Kamer bij Rhenen op 05-08-2012.

Greppelsprinkhaan, Metrioptera roeselii, ♀
Greppelsprinkhaan, Metrioptera roeselii, ♀

Greppelsprinkhaan, Metrioptera roeselii, ♂
Greppelsprinkhaan, Metrioptera roeselii, ♂

begin


Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata.

Een sprinkhaan met zeer lange smalle voorvleugels en lange poten is de in het zuiden van het land voorkomende sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata. Geluid maakt deze sprinkhaan wel maar het is een zacht bijna onhoorbaar tikken. Dit is één van de soorten insecten die zich in het land aan het uitbreiden zijn. Voorlopig is het dier in het noorden van Nederland nog zeer zeldzaam.

Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata ♂
Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata ♂

Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata ♀
Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata ♀

Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata, juveniel
Sikkelsprinkhaan, Phaneroptera falcata, juveniel

begin


Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera.

In sommige provincies is de bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera erg gewoon, in andere zeer zeldzaam. Hier in Drenthe zeer zeldzaam. Ik heb deze soort in Overijssel gefotografeerd, daar komt hij veel voor. Bruin met korte vleugels is in Nederland de bramensprinkhaan. Met de larven van de duinsabelsprinkhaan is verwarring mogelijk, volwassen dieren van de duinsabelsprinkhaan hebben lange vleugels.

Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♂
Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♂

Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♂
Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♂

Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♀
Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♀

Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♀
Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera ♀

Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera, juveniel
Bramensprinkhaan, Pholidoptera griseoaptera, juveniel

begin


Duinsabelsprinkhaan, Platycleis albopunctata.

Een sprinkhaan van steppe, rotsachtige hellingen, steengroeven, droge weiden en hier in Nederland van de duinen kust. In de andere provincies is hij zeer zeldzaam.

Duinsabelsprinkhaan, Platycleis albopunctata
Duinsabelsprinkhaan, Platycleis albopunctata

begin


Kleine Groene Sabelsprinkhaan, Tettigonia cantans.

Een populatie in Nederland in Overijssel, een zeer zeldsame soort dus. Ook weer een soort die zich aan het uitbreiden is. Deze soort lijkt op de grote groene Sabelsprinkhaan, heeft alleen korte afgeronde vleugels.

Kleine Groene Sabelsprinkhaan, Tettigonia cantans ♀
Kleine Groene Sabelsprinkhaan, Tettigonia cantans ♀

Kleine Groene Sabelsprinkhaan, Tettigonia cantans ♂
Kleine Groene Sabelsprinkhaan, Tettigonia cantans ♂

begin


Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia veridissima.

Bij de grote groene is het geluid wel heel sterk, op zomerse avonden kan de lucht er werkelijk vol van zijn en heb je het idee dat je in zuid Europa op vakantie bent. Ook deze sprikhaan maakt een hoog geluid.

Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀
Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀

Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀
Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀

Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♂
Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♂

Grote groene sabelsprinkhaan ♂
Grote groene sabelsprinkhaan ♂

Het zijn grote stevige dieren, soms gebeurt het dat ze vliegen, dan moet je eerst goed kijken, want het lijkt een klein vogeltje. In het licht van de auto lampen zie je ze in de zomer nacht wel eens langskomen, ze lijken dan erg licht van kleur.
Op de foto hieronder ligt een vrouwtje te zonnen tussen de bladeren.

Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀ zonnend
Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀ zonnend

In oktober zie je nog vrij veel vrouwtjes, ik heb de indruk dat de mannen het bij deze soort veel moeilijker hebben. Als je in het najaar al een man ziet is hij meestal wel wat poten of sprieten kwijt, zie ook de foto hieronder. Deze zingende man mist gedeeltelijk zijn voelsprieten, een hele poot en een gedeelte van zijn achterpoot.

Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima zingende ♂
Grote groene sabelsprinkhaan,
Tettigonia viridissima zingende ♂

Grote groene sabelsprinkhaan, Tettigonia viridissima ♀
Grote groene sabelsprinkhaan,
Tettigonia viridissima ♀

 

Ook de grote groene moet klein beginnen, zonder vleugels lijkt het jonge ding toch al op de volwassen sprinkhaan, is alleen een flink stuk kleiner. Deze foto is gemaakt op 16-04-2011. Het groene beestje viel erg op in de gele paardenbloem.

Tettigonia viridissima juveniel ♂
Tettigonia viridissima juveniel ♂

Tettigonia viridissima juveniel ♀
Tettigonia viridissima juveniel ♀

Tettigonia viridissima juveniel ♀
Tettigonia viridissima juveniel ♀

Nog één vervelling en dit vrouwtje is volwassen. Je ziet de aanleg van de vleugels al zeer goed, bij de volgende vervelling bereiken ze hun volle grootte. Deze foto is van 12-06-2011. Als de vleugels eenmaal groot zijn vervellen de dieren niet meer, alle beschadigingen die ze nu oplopen kunnen niet meer worden hersteld. Zolang ze nog moeten vervellen kunnen er nog onderdelen worden gerepareerd en als het erg vroeg in de ontwikkeling gebeurd dat ze een poot missen kan die nog weer bijgroeien. Meestal zijn er twee vervellingen nodig om de poot weer op de normale afmetingen te krijgen.

begin


Om sprinkhanen te determineren kun je heel veel informatie vinden op de site van Waarneming.nl onder het hoofdstuk: Sprinkhanen & Krekels
Een nieuw determinatie boek is 2015 uitgegeven: De Nederlandse sprinkhanen en krekels (Orthoptera) - Entomologische Tabellen 8 Deze kun je bestellen bij de stichting EIS

 

Nature Stock Photography
Mijn foto's zijn te koop bij Nature in Stock.
My photos are for sale at Nature in Stock.