Nederlands English

Klasse COLLEMBOLA Lubbock, 1870

Bolvormige Springstaarten

Veel foto's.

Je kunt alle soorten langs gaan, maar je kunt ook een keus maken uit het: soortenoverzicht

Dicyrtoma en Sminthurinus
Dicyrtoma en Sminthurinus


Megalothorax minimus Willem, 1900. Redelijk gewoon, wijd verspreid.

Megalothorax minimus
Megalothorax minimus

Megalothorax minimus, juveniel
Megalothorax minimus, juveniel

Megalothorax minimus wordt ongeveer 0,25mm. Omdat het dier zo klein is en dus ook erg klein op de foto staat, heb ik een collage van de foto's gemaakt. Op de bovenste het volwassen dier daaronder een jong exemplaar. Duidelijk is de darminhoud zichtbaar, wat wijst op een nog niet volwassen dier. Ondanks de afmetingen van het dier, zie je direct dat het een springstaart moet zijn. Deze soort springstaart is niet in het bezit van ogen.

begin


Bourletiella arvalis (Fitch, 1863). Zeldzaam.

Bourletiella arvalis is een zeldzame soort die ik slechts twee keer heb gevonden. De eerste keer dat ik ze zie is op dezelde dag en op dezelfde plaats als Bourletiella hortensis bij mij in de tuin. De tweede keer kom ik hem tegen in een natuurgebied in de buurt.

Bourletiella arvalis
Bourletiella arvalis

Bourletiella arvalis
Bourletiella arvalis

begin


Bourletiella hortensis (Fitch, 1863). Redelijk gewoon.

Bourletiella hortensis is een zeer donker gekleurde springstaart met vele korte haren. De korte haren zijn een kenmerk voor deze hele familie. De kop is tussen de ogen rood bruin, verder heeft het dier een vrijwel egale kleur.

Bourletiella hortensis
Bourletiella hortensis

Bourletiella hortensis
Bourletiella hortensis

Bourletiella hortensis
Bourletiella hortensis

begin


Bourletiella viridescens Stach, 1920. Schaars.

Bourletiella viridescens is niet altijd groen zoals je bij deze naam zou verwachten. Dieren die ik van deze soort heb gevonden zijn geel met grijze vlekken op het lichaam en voor op de kop, de antennes zijn ook donker.

Bourletiella viridescens
Bourletiella viridescens

Bourletiella viridescens, juveniel
Bourletiella viridescens, juveniel

begin


Bourletiella pruinosa - Cassagnaudiella pruinosa (Tullberg, 1871). Zeldzaam.

19-09-2013 Op het Kootwijkerzand op de Veluwe zit bovenop een klein stuk dode tak een heel klein springstaartje, minder dan een mm lang. Het blijkt een mannetje Bourletiella pruinosa - Cassagnaudiella pruinosa te zijn, (met dank aan Frans Janssens). De soort is bekend uit Scandinavië, Duitsland en Portugal, in Nederland is hij 1975 voor het laatst gezien. Het terrein waar ik hem heb gevonden is een zandverstuiving met hier en daar wat dunne begroeiing van grassen. Tussen dat gras lag het kleine stuk tak waar hij bovenop zat. Deze soort heeft veel meer tekening op het lichaam dan de twee voorgaande soorten die vrij egaal zijn gekleurd.

Bourletiella pruinosa ♂
Bourletiella pruinosa ♂

Bourletiella pruinosa ♂
Bourletiella pruinosa ♂

Bourletiella pruinosa ♂
Bourletiella pruinosa ♂

Bourletiella pruinosa ♂
Bourletiella pruinosa ♂

begin


Deuterosminthurus bicinctus (Koch, 1840). Redelijk gewoon.

Er komen drie soorten Deuterosminthurus in Nederland voor, Deuterosminthurus bicinctus is het makkelijkst te onderscheiden, als het de vorm is met twee donkere vlekken op de rug. Moelijker wordt het als je geheel gele dieren ziet, dat kan een gele vorm van D. bicinctus zijn, maar ook D. pallipes of een vrouw D. sulphureus. De mannen van D. sulphureus zijn aan de kleur tekening te herkennen en de D. pallipes komt ook voor in een bruin/paarse kleur en is dan duidelijk herkenbaar.

Deuterosminthurus bicinctus
Deuterosminthurus bicinctus

Deuterosminthurus bicinctus
Deuterosminthurus bicinctus

Deuterosminthurus bicinctus
Deuterosminthurus bicinctus

Deuterosminthurus bicinctus
Deuterosminthurus bicinctus

begin


Deuterosminthurus pallipes (Reuter, 1876). Zeldzaam.

Als ik een pas gemaakte foto van een kever op de computer zet, zie ik onscherp twee springstaartjes ernaast staan. De foto is in mijn tuin gemaakt, dus terug en kijken of ik die springstaart kan vinden. Het zijn zeer kleine springstaartjes, minder dan 1 mm lang, die ik wel had zien lopen maar voor mijten had gehouden. De dieren lopen over de bladeren van de planten. Het lukt om er een aantal foto's van te maken. Ze hebben een lang lichaam en ik denk dat het Deuterosminthurus pallipes is, wat Frans ook bevestigd, (forma repanda). Alweer een soort uit eigen tuin. Het lijkt of er van de springstaarten een onuitputtelijke hoeveelheid soorten in de tuin voorkomt.

Deuterosminthurus pallipes
Deuterosminthurus pallipes

Deuterosminthurus pallipes
Deuterosminthurus pallipes

Deuterosminthurus pallipes
Deuterosminthurus pallipes

begin


Fasciosminthurus quinquefasciatus (Krausbauer, 1898). Zeer zeldzaam.

Meestal vind ik de springstaartjes op vochtige plaatsen onder takken, stenen en schors. Er zijn echter soorten die in de volle zon op droge stukjes hout zitten. Deze soort Fasciosminthurus quinquefasciatus is er zo een. Op een zeer droog stuk zandgrond naast een spoor station in Limburg is de enige vindplaats in Nederland. De soort werd vorig jaar (2013) bij toeval ontdekt door André den Ouden, hij maakte een foto van een sprinkhaan en voor de poot hiervan zat een gestreept klein beestje. Hij vroeg op de site van waarneming.nl wat voor soort dit was. Ik herkende daar ogenblikkelijk deze springstaart in. Het was de eerste waarneming in Nederland van deze soort. Ongeveer een week later ben ik op die plaats gaan zoeken, maar zonder resultaat. Vandaag, 24-06-2014, heb ik meer geluk, ik vind er vijf exemplaren, waarvan er twee goed meewerken aan het fotograferen. Het is een zeer klein dier, zodat hij ondanks zijn opvallende tekening niet snel wordt opgemerkt.

Fasciosminthurus quinquefasciatus
Fasciosminthurus quinquefasciatus

Fasciosminthurus quinquefasciatus
Fasciosminthurus quinquefasciatus

Fasciosminthurus quinquefasciatus
Fasciosminthurus quinquefasciatus

Fasciosminthurus quinquefasciatus
Fasciosminthurus quinquefasciatus

begin


Heterosminthurus claviger (Gisin, 1958). Zeldzaam.

Een mooi gestreepte springstaart is Heterosminthurus claviger, gevonden op de heide in de buurt van Schoonloo in Drenthe in oktober. Op dezelfde plaats heb ik wel meer bijzondere springstaarten gevonden, ik weet niet wat hiervan de oorzaak is, maar het is voor mij een reden om hier vaak te gaan zoeken. Zie Heterosminthurus bilineatus voor de verschillen.

Heterosminthurus claviger
Heterosminthurus claviger

Heterosminthurus claviger
Heterosminthurus claviger

Heterosminthurus claviger
Heterosminthurus claviger

Heterosminthurus claviger
Heterosminthurus claviger

begin


Heterosminthurus bilineatus (Bourlet, 1842). Zeldzaam.

Op dezelfde plaats als Heterosminthurus claviger, vind ik in mei en juni Heterosminthurus bilineatus. Het verschil tussen deze twee soorten is nogal moeilijk. De mannen verschillen in de vorm van de macrosetae tussen de ogen. Deze grote haren hebben bij claviger een peddel vorm, bij bilineatus zijn de macrosetae geen rechte haren maar gedraaid. Er zijn ook verschillen in de tekening van de beide soorten, bij claviger maken twee strepen achter op de rug contact met elkaar, dat is bij bilineatus niet het geval.

Heterosminthurus bilineatus ♀
Heterosminthurus bilineatus ♀

Heterosminthurus bilineatus ♀
Heterosminthurus bilineatus ♀

Heterosminthurus bilineatus ♀
Heterosminthurus bilineatus ♀

Heterosminthurus bilineatus ♂
Heterosminthurus bilineatus ♂

begin


Heterosminthurus insignis (Reuter, 1876). Schaars.

In de zon lijkt het of er witte vlekken rond de oogvelden zijn en ook op de flitsfoto's die ik er van maak zijn op het kleine scherm van het toestel witte vlekken zichtbaar. Thuis op de computer blijken het reflecties van de flits te zijn, het dier heeft dus een spiegelgladde kop. Het lichaam daarentegen is dof en vertoont geen reflectie. Deze soort heb ik alleen in de buurt van water gevonden.

Heterosminthurus insignis ♀
Heterosminthurus insignis ♀

Heterosminthurus insignis ♀
Heterosminthurus insignis ♀

Heterosminthurus insignis ♂
Heterosminthurus insignis ♂

Heterosminthurus insignis ♂
Heterosminthurus insignis ♂

begin


Heterosminthurus novemlineatus (Tullberg, 1871). Zeldzaam.

Een soort waarvan ik slechts één enkele vindplaats in Nederland ken. Samen met twee vrienden zijn we er wezen zoeken en met resultaat, een aantal individuen werd door ons gevonden. Het zijn mooi gesteepte dieren die je met geen andere soort kunt verwisselen.

Heterosminthurus novemlineatus
Heterosminthurus novemlineatus

Heterosminthurus novemlineatus
Heterosminthurus novemlineatus

Heterosminthurus novemlineatus juveniel
Heterosminthurus novemlineatus juveniel

begin


Calvatomina nr superba Niet vermeld.

Deze springstaart is vrij klein en zou wel eens vrij algemeen kunnen zijn. Na enkele jaren van maar enkele waarnemingen in Nederland zie ik hem nu ook al regelmatig bij mij in de tuin. Ook in België wordt hij waargenomen. De soort wordt voorlopig aangegeven als Calvatomina nr superba wat betekend dat hij lijkt op Calvatomina superba. In Engeland wordt hij vrij veel gevonden maar daar zijn ook meer mensen die fanatiek naar springstaarten zoeken. Het wachten is nu dat de soort echt wordt beschreven en er een naam aan wordt toegekend. Je herkent hem aan de donkere ocellen op een lichte achtergrond en het van vlekken en strepen voorziene lichaam.

Calvatomina nr superba
Calvatomina nr superba

Calvatomina nr superba
Calvatomina nr superba

Calvatomina nr superba
Calvatomina nr superba

Calvatomina nr superba
Calvatomina nr superba

begin


Dicyrtoma fusca (Lubbock, 1873), Schaars.

Enkele foto's van Dicyrtoma fusca waarop de kenmerken van deze soort duidelijk uitkomen;
Het lichaam is bijna geheel rood/bruin. Bij sommige dieren komt een zwarte streep voor op de rug, vaak zitten er meerdere kleurvariaties van rood en bruin op het dier.

Dicyrtoma fusca
Dicyrtoma fusca

Dicyrtoma fusca
Dicyrtoma fusca

Dicyrtoma fusca var.1
Dicyrtoma fusca var.1

Dicyrtoma fusca var.1
Dicyrtoma fusca var.1

Dicyrtoma fusca, albino, missing black
Dicyrtoma fusca, albino, missing black

Dicyrtoma fusca forma albella
Dicyrtoma fusca forma albella

Dicyrtoma fusca
Dicyrtoma fusca

Soms hebben de dieren een iets andere kleur, zoals deze twee die witte sokken hebben en een wit gedeelte aan de kop, De oorzaak van deze witte uiteinden is dat het dier gaat vervellen. Op de witte plaatsen is de nieuwe huid al losgelaten van de oude huid.

Dicyrtoma fusca
Dicyrtoma fusca

Dicyrtoma fusca, net verveld, 25-10-2013
Dicyrtoma fusca, net verveld, 25-10-2013

Dicyrtoma fusca
Dicyrtoma fusca, juveniel, 02-10-2012

Een opmerkelijke vorm van Dicyrtoma fusca is de variant rufescens, genaamd naar de eerste veronderstelling dat het Calvatomina rufescens zou zijn, zoals hij vijf jaar werd genoemd. Nu is het duidelijk dat het een kleurvariant van Dicyrtoma fusca betreft. Bij deze variant zijn de ocellen niet geplaatst op een donkere achtergrond maar op een lichte, gele achtergrond.

springstaart, Dicyrtoma fusca var. rufescens
Dicyrtoma fusca var. rufescens

springstaart, Dicyrtoma fusca var. rufescens
Dicyrtoma fusca var. rufescens

springstaart, Dicyrtoma fusca var. rufescens
Dicyrtoma fusca var. rufescens

springstaart, Dicyrtoma fusca var. rufescens
Dicyrtoma fusca var. rufescens

springstaart, Dicyrtoma fusca var. rufescens
Dicyrtoma fusca var. rufescens, juveniel

begin


Soms zijn de verschillen tussen de soorten springstaarten miniem, soms zijn er grote verschillen tussen de individuen en is het toch dezelfde soort, of toch niet? Bij de oever van de Waal in de Ooijpolder bij Nijmegen zie ik dat Arp Kruithof een rotsspringer fotografeert met een springstaartje ernaast. Ik ben gelijk enthousiast want ik denk het dier als een nieuwe soort voor mij te herkennen. Hay Wijnhoven weet gelukkig nog een paar te vinden waar ik foto's van kan maken. Frans Janssens determineert hem als Dicyrtoma fusca var.2 een vorm die twee keer eerder is vermeld in 2006 en 2010 uit Tsjechië.

Dicyrtoma fusca var.2
Dicyrtoma fusca var.2

Dicyrtoma fusca var.2
Dicyrtoma fusca var.2

Dicyrtoma fusca var.2
Dicyrtoma fusca var.2

begin


Dicyrtomina minuta (O. Fabricius, 1783) Redelijk gewoon.

Eindelijk heb ik een overtuigend exemplaar gevonden van Dicyrtomina minuta. Dit dier is echt geel, zonder tekeningen op de rug die ook bij de andere soorten Dicyrtomina voorkomen. Het dier heb ik gevonden in een natuurterrein bij Woudbloem in Groningen op 23-12-2011.

Dicyrtomina minuta
Dicyrtomina minuta

Dicyrtomina minuta
Dicyrtomina minuta

Dicyrtomina minuta
Dicyrtomina minuta

Dicyrtomina minuta
Dicyrtomina minuta

Dicyrtomina minuta
Dicyrtomina minuta

Dicyrtomina minuta
Dicyrtomina minuta

Het is nogal moeilijk om jonge dieren van de soorten ornata en saundersi te onderscheiden van minuta, daarom ook even twee foto's van lichte exemplaren van de twee andere soorten.

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

begin


Dicyrtomina ornata (Nicolet, 1842),Schaars.

Een echte wintersoort is Dicyrtomina ornata. Je ziet de dieren vanaf oktober tot mei. Hoewel aangegeven als schaars heb ik een heel andere indruk. In het winterhalfjaar zijn het welhaast de meest voorkomende dieren. Op dit moment, 29-11-2013, springen van elk afgevallen boomblad dat je oppakt een aantal dieren van deze soort weg. Ze komen voor samen met de Dicyrtomina saundersi, ook een soort van dezelfde wintertijd en Dicyrtoma fusca, waarvan de laatste niet zo massaal aanwezig is, van D. saundersi heb ik de indruk dat ik die meer in het bos zie. D. ornata is erg variabel van kleur, wat vervelend is omdat het verschil met D. saundersi soms erg onduidelijk is. De beste kenmerken zijn de zwarte vlek achterop en de antennen die maar één kleur hebben. Het grote kruis op de rug is ook een kenmerk. Zowel heel lichte als heel donkere exemplaren van deze soort komen voor.

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

begin


Dicyrtomina saundersi (Lubbock, 1862), Redelijk gewoon.

Dicyrtomina saundersi is één van de soorten die in het najaar in werkelijk onvoorstelbare aantallen voorkomt hier in de omgeving (tuin, bos). Samen met Dicyrtomina ornata zijn ze bij gunstig weer werkelijk overal. Deze twee soorten waren de oorzaak dat ik me begon te interesseren voor springstaarten. Nog steeds vind ik ze geweldig mooi van kleur en tekening. In het begin had ik grote moeite om ze van elkaar te onderscheiden, vooral als ze nog niet geheel waren volgroeid. Tegenwoordig vergis ik me er bijna niet meer in en herken ik ze zelfs zonder loep aan hun algemene voorkomen en kleur. Groot verschil is de zwarte vlek achterop het lijf. Bij saundersi een balk met meerdere dwarsbalken, bij ornata een min of meer rechthoekige onregelmatige vlek. Is dit niet te zien dan kijk je naar de antennes. Bij saundersi is er altijd een plotselinge kleuromslag van het eind segment naar het volgende segment. De tekening achter de kop op de rug is ook zeer kenmerkend.

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

begin


Katianna schotti, (Womersley, 1933), Niet vermeld.

18-11-2015. Tijdens het zoeken en fotograferen van Calvatomina nr superba maak ik een aantal foto's en als ik het dier kwijt ben kijk ik op het fototoestel en zie dat er een geheel andere diersoort op staat. Meteen herken ik een Katianna, van deze soorten heb ik veel foto's gezien van dieren uit Engeland en heb al een hele tijd graag zo'n leuke springstaart willen fotograferen. In de tuin van een vriend van mij had ik hem echt niet verwacht. Nadat ik hem heb opgezocht bij collembola.org blijkt het de eerste waarneming in Nederland en zelfs van het Europese vaste land te zijn. Op 18-12-2015 vind ik een anders gekleurde springstaart die er veel op lijkt. Deze keer op een plaats in een bos waar veel buitenlandse coniferen zijn aangeplant. Na overleg met Frans Janssens blijkt het een vrouwtje van deze soort te zijn. Er komt dus dimorfisme voor in deze soort, man en vrouw zijn anders gekleurd. Het is van oorsprong een soort van het zuidelijk halfrond, die met planten is meegekomen. In Engeland werd de soort al enkele jaren geleden voor het eerst aangetroffen in een hortus, Sheffield Botanic gardens.

Katianna schotti
Katianna schotti ♂

Katianna schotti
Katianna schotti ♂

Katianna schotti
Katianna schotti ♀

Katianna schotti
Katianna schotti ♀

begin


Sminthurinus aureus (Lubbock, 1862), Schaars.

Sminthurinus aureus
Sminthurinus aureus

Sminthurinus aureus
Sminthurinus aureus

Sminthurinus aureus
Sminthurinus aureus

1-02-2011. De laatste tijd kom ik bij boswandelingen heel erg kleine springstaartjes tegen op de binnenkant van oud boomschors en op afgevallen natte, bealgde takken. Ze zijn geel bruin van kleur en ook als het een paar graden vriest en je verder geen springstaarten tegenkomt zie je deze nog wel.
Het blijkt een soort te zijn die ik nog niet eerder heb gezien, Sminthurinus aureus. Hij lijkt op de Bourletiella arvalis maar onderscheidt zich daarvan door het vierde antennelid dat bij arvalis is onderverdeeld in kleinere stukjes en bij aureus uit één stuk bestaat.
De kleur van dit dier is zo variabel dat er vroeger namen aan de verschillende vormen zijn gegeven, zoals de onder getoonde forma ochropus. Ze worden tot 1mm lang.

Sminthurinus aureus
Sminthurinus aureus, 10-04-2011 Arnhem

Sminthurinus aureus
Sminthurinus aureus, 10-04-2011 Arnhem

Sminthurinus aureus f. ochropus
Sminthurinus aureus f. ochropus 28-05-2013

Sminthurinus aureus f. ochropus
Sminthurinus aureus f. ochropus

begin


Sminthurinus bimaculatus (Axelson, 1902), niet vermeld

13-07-2012. Afgelopen week heb ik in de kas onder een bloempot een wel zeer fraai getekende springstaart gevonden. Het is Sminthurinus bimaculatus, een soort met twee opvallende witte vlekken op het achterlijf. Deze soort is in Nederland nog niet veel waargenomen. Bij het Nederlandse soortenregister staat de soort op verwacht wegens het voorkomen in Engeland. Ze worden 0,7 mm lang.

Sminthurinus bimaculatus
Sminthurinus bimaculatus

Sminthurinus bimaculatus
Sminthurinus bimaculatus

begin


Sminthurinus domesticus (Gisin, 1963), Zeldzaam, geïntroduceerd.

11-09-2011 Alweer in de kas onder een zwarte bloempot (zie ook Sminthurinus trinotatus) een springstaartje gevonden. In de mening weer S. niger te hebben, zet ik een foto onder deze naam op Flickr.com. Al heel snel determineert Frans Janssens het dier als Sminthurinus domesticus. Op het internet vind ik bij de University of Roehampton London een beschrijving van deze springstaart. Het is een diertje waarvan de oorsprong niet duidelijk is, hij wordt in Engeland gevonden in kassen en niet gewoon buiten. Men gaat er van uit dat hij met planten is meegekomen, maar weet niet waar vandaan. Het dier is te herkennen aan de gekleurde vlekken tussen de ogen, de bovenste is wit de onderste rood achtig. Het zijn kleine dieren, ongeveer 1 mm.
In mijn kas komen verschillende kleurvormen voor. Er is ook een opvallend donker geel gekleurde vorm met rode ogen, een albino vorm, die ik vaak zie.

Sminthurinus domesticus
Sminthurinus domesticus

Sminthurinus domesticus
Sminthurinus domesticus

Sminthurinus domesticus
Sminthurinus domesticus

Sminthurinus domesticus, juveniel
Sminthurinus domesticus, juveniel

Sminthurinus domesticus
Sminthurinus domesticus

Sminthurinus domesticus
Sminthurinus domesticus

Sminthurinus domesticus f. apigmentata
Sminthurinus domesticus f. apigmentata

Sminthurinus domesticus f. apigmentata
Sminthurinus domesticus f. apigmentata

begin


Sminthurinus elegans (Fitch, 1863) Schaars.

In de eigen tuin zit onder een dood eikenblad een zeer klein springstaartje met twee donker bruine strepen langs de zijkanten en een niet helemaal doorlopende streep over de rug. Achter de middenstreep zit een dwarsstreep die de naastliggende zijstrepen verbindt. Deze soort wordt tot 0,7 mm lang. Bij het zien van het dier denk ik meteen aan Sminthurinus elegans omdat ik het dier ken van waarnemingen uit Engeland en Duitsland en ik al heel lang erop wacht om hem eindelijk ook eens te zien. Een dag later fotografeer ik een kleurvorm in de tuin waarbij de middenstreep ontbreekt, forma ornata.

Sminthurinus elegans
Sminthurinus elegans

Sminthurinus elegans
Sminthurinus elegans

Sminthurinus elegans forma ornata
Sminthurinus elegans forma ornata

Sminthurinus elegans forma ornata
Sminthurinus elegans forma ornata

begin


Sminthurinus henshawi (Folsom, 1896) Niet vermeld.

In de veronderstelling dat ik foto's had gemaakt van Sminthurinus aureus, zet ik een foto op Flickr.com waar Frans Janssens erop wijst dat bij deze springstaart het 5de achtelijfssegment niet vergroeid is met het grote achterlijf en dat het misschien Sminthurinus henshawi forma aureus is. Een Noord Amerikaanse vorm. Helemaal zeker is het niet. Als het deze soort is dan is dit 3-02-2015 de eerste waarneming in Nederland en zelfs van Europa.

Sminthurinus henshawi
Sminthurinus henshawi

Sminthurinus henshawi
Sminthurinus henshawi

begin


Sminthurinus igniceps (Reuter, 1881) Schaars, geïntroduceerd.

De verschillende soorten Sminthurinus lijken soms erg veel op elkaar, Sminthurinus aureus is daarentegen erg variabel. Van sommige van de vormen zou je verwachten dat het een andere soort is. De Sminthurinus igniceps lijkt erg veel op de donkere vormen van aureus maar verschilt doordat de kop lichter is gekleurd. En is dan weer een andere soort en wordt tot 0,7 mm lang.

Sminthurinus igniceps, juvenile
Sminthurinus igniceps, juveniel

begin


Sminthurinus niger (Lubbock, 1868). Schaars.

12-12-2010 Vandaag weer eens op zoek geweest naar springstaartjes in de tuin. De laatste tijd zijn er weer veel exemplaren te vinden, maar allemaal soorten die ik al eerder op de foto heb gezet. Dan betrap ik me erop dat ik vrijwel uitsluitend op die plaatsen zoek waarvan ik weet dat er springstaarten voorkomen. Dus, iets heel anders, zoeken achter de schuur. Het lage dak is de onderste meters eigenlijk niet stijl genoeg en er liggen veel bladeren op. De dakpannen zijn nat en ik zie heel kleine zwarte stipjes. Ze bewegen, eindelijk weer eens iets nieuws. Ondanks dat het dak niet erg hoog is moet ik er wel een trapje bij halen om te kunnen fotograferen. De lens moet enkele centimeters van het onderwerp komen, daarom moet ik wel van bovenaf de diertjes op de dakpannen fotograferen en daarvoor ben ik niet lang genoeg. Met een keukentrapje gaat het goed. De springstaartjes hebben lichte vlekjes boven het oogveld en sommige hebben lichte poten, andere donkere. Dat laatste zie ik pas als de foto's op de pc staan. Ze worden 1 mm lang.

Sminthurinus niger
Sminthurinus niger

Sminthurinus niger
Sminthurinus niger

Sminthurinus niger
Sminthurinus niger

Sminthurinus niger
Sminthurinus niger

begin


Sminthurinus reticulatus Cassagnau P, 1964 Niet vermeld.

Sminthurinus reticulatus lijkt erg veel op sommige vormen van Sminthurinus aureus, maar is daarvan te onderscheiden door de scherp begrensde strepen op de rug. Van deze strepen lopen de achterste twee samen door naar de achterlijfspunt. Deze soort heb ik gevonden in mijn tuin op 9-12-2015 en is de eerste waarneming in Nederland. Deze soort wordt ongeveer 1 mm lang.

Sminthurinus reticulatus
Sminthurinus reticulatus

Sminthurinus reticulatus
Sminthurinus reticulatus

Sminthurinus reticulatus
Sminthurinus reticulatus

begin


Sminthurinus trinotatus Axelson, 1905, Zeldzaam, geïntroduceerd.

Regelmatig zie ik heel erg kleine donkere springstaartjes met twee witte vlekken onder de bloempotten in en om de kas. Ze zijn klein, 0,8 mm en lastig te fotograferen omdat ik er vaak maar een enkel exemplaar zie. Het is de soort Sminthurinus trinotatus volgens Frans Janssens. Kenmerkend zijn de twee witte vlekken op het abdomen en er is een duidelijke afscheiding tussen segment vijf en zes onderling en tussen de rest van het abdomen.

Sminthurinus trinotatus
Sminthurinus trinotatus

Sminthurinus trinotatus
Sminthurinus trinotatus

Sminthurinus trinotatus
Sminthurinus trinotatus

Sminthurinus trinotatus
Sminthurinus trinotatus

begin


Allacma fusca (Linnaeus, 1758), Gewoon en wijd verspreid.

Allacma fusca is een grote, glimmende soort, tot 3,5 mm lang. De kleur is variabel en sommige vormen hebben een eigen naam gekregen, maar het is allemaal dezelfde soort. Je kunt ze op veel verschillende plaatsen vinden. Als de luchtvochtigheid hoog is zie je ze op boomstammen zitten en op palen. Verder zitten ze onder stenen en op de grond liggend materiaal, eigenlijk die plaatsen waar je altijd springstaarten kunt aantreffen. In de maanden februari, maart en april zie ik ze niet, de rest van het jaar wel. Ze komen in grote aantallen voor, zijn vrij traag en makkelijk te fotograferen.

Allacma fusca
Allacma fusca

Allacma fusca
Allacma fusca

Allacma fusca
Allacma fusca

Allacma fusca forma usignata
Allacma fusca forma usignata

Allacma fusca forma pustulata
Allacma fusca forma pustulata

Allacma fusca forma pustulata
Allacma fusca forma pustulata

Allacma fusca juveniel
Allacma fusca juveniel

Allacma fusca juveniel
Allacma fusca juveniel

begin


Caprainea marginata (Schaft, 1893), Zeldzaam.

Het dier op de foto's is een zeldzame vorm van Caprainea marginata, Caprainea marginata forma cinerea, Stach, J, 1956 en lijkt sterk op Allacma fusca, waarvan hij is te onderscheiden door onder meer de veel langere antennes. De algemene indruk van het dier is ook heel anders, maar daarvoor moet je de Allacma's veel hebben gezien. Het onderste exemplaar heb ik niet in Nederland gevonden maar in Bulgarije.

Caprainea marginata forma cinerea
Caprainea marginata forma cinerea

Caprainea marginata forma cinerea
Caprainea marginata forma cinerea

Caprainea marginata forma cinerea
Caprainea marginata forma cinerea

Caprainea marginata forma cinerea
Caprainea marginata forma cinerea

begin


Lipothrix lubbocki (Tullberg, 1872), Zeldzaam.

Lipothrix lubbocki wordt tot 2 mm lang, lijkt kort en stevig en beweegt bijna altijd vrij traag. Door de ruige stekelharen op de kop kun je hem verwarren met Allacma fusca, maar die is groter, tot 3,5 mm en glimt veel meer. De soort staat te boek als zeldzaam, maar ik kom hem door het hele land regelmatig tegen. Het is een niet opvallend dier dat meestal onder dood hout zit of tussen mos.

Lipothrix lubbocki
Lipothrix lubbocki

Lipothrix lubbocki
Lipothrix lubbocki

Lipothrix lubbocki, juveniel
Lipothrix lubbocki, juveniel

begin


Sminthurus nigromaculatus Tullberg, 1871, Zeldzaam.

Op een stuk heide vind ik een springstaart waarover de meningen verdeeld zijn.
Op www.collembola.org staat hij als synoniem voor de ondersoort van S. viridis annulatus Folsom, 1899 Syn.: Smynthurus(sic) viridis ssp. nigromaculata Tullberg, 1871
De EIS-werkgroep Bodemfauna in Nederland beschouwt het als een goede soort, Sminthurus nigromaculatus, met als motivatie dat de twee soorten nooit gezamenlijk voorkomen, S. viridis op rijkere, meer verstoorde locaties zijn te vinden (bemeste weiden), terwijl S. nigromaculatus meer op voedselarme, minder verstoorde locaties voorkomt (heide-terreinen). In de tabel van Bretfeld en van Fjellberg worden beide als aparte soorten opgevoerd.

Het verschil zit in het aantal zwarte stippen op het achterste puntje van het lichaam, volgens Frans Janssens:
Een kort overzichtje (spots dorsaal op klein abdomen = abd.5+6):
geen spots : Sminthurus viridis infuscatus
1 spot : Sminthurus viridis viridis (= forma principalis)
2 spots: Sminthurus viridis cinereoviridis
3 spots : Sminthurus viridis nigromaculatus (= ecovariant van relatief koude incubatie periode)

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

begin


Sminthurus viridis Linnaeus, 1758, Gewoon en wijd verspreid.

14-05-2010 Het aantal soorten springstaarten in de tuin is veel groter dan ik ooit had verwacht. Op één van de dia's uit 2007 staat ergens een onduidelijke groene ronde springstaart waarvan ik dacht dat het een Sminthurus viridis zou kunnen zijn. Bij het omgraven van een deel van de tuin, zag ik een springstaart springen met een groenige kleur en jawel dat was hem. Veel meer exemplaren van deze soort kwamen in een cementkuip vol water terecht in augustus, september en oktober 2010. Ze zijn dus niet zeldzaam in mijn tuin. Deze soort brengt soms schade toe aan aangeplante landbouw gewassen zoals luzerne. Hij is in Australië per ongeluk ingevoerd en is daar soms een plaag.

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis

begin


Sminthurides aquaticus (Bourlet, 1842), Schaars.

Een heel klein rond springstaartje is Sminthurides aquaticus. Deze springstaart tref ik aan op drijvende bladeren op de zwemvijver op 6-4-2010. Eigenlijk ben ik bezig om opnames te maken van de nu veel voorkomende Isotomurus soorten, als hij ineens voor de lens verschijnt. Hier een foto waar hij samen met Isotomurus palustris op staat zodat je de grootte kunt vergelijken.

Sminthurides aquaticus en Isotomurus palustris
Sminthurides aquaticus en I.palustris

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus, rechts het mannetje

Nog enkele opnamen van Sminthurides aquaticus, die na even zoeken bepaald niet zeldzaam blijken, ze zitten op heel veel stenen aan de rand van de zwemvijver. Ze zijn wel erg klein en dat is waarschijnlijk de reden dat ik ze nooit eerder heb gezien. De mannetjes gaan voor de vrouwtjes staan en pakken ze met de voelsprieten vast. Als ze een poos zo hebben rondgelopen zet het mannetje een spermapakket af dat door het vrouwtje wordt opgenomen. De mannetjes staan ook vaak tegenover elkaar. De reden heb ik nog niet kunnen vinden, maar ik kan me voorstellen dat het een soort rivalen gevecht is. Op de foto zie je het kleine mannetje met zijn kurkentrekker vormige voelsprieten.

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus vrouw draagt man

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus vrouw draagt man

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus vrouw draagt man

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus vrouw draagt man

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus

Sminthurides aquaticus
Sminthurides aquaticus

Van deze springstaart bestaan ook nog enkele kleurvormen, waarvan ik er één aantref op de vijver achter mijn huis. Deze vorm wordt Sminthurides aquaticus var. levanderi genoemd. Kenmerkend zijn de zwarte sokjes en de donkere band tussen de ogen.

Sminthurides aquaticus var. levanderi
Sminthurides aquaticus var. levanderi

begin


Sminthurides malmgreni (Tullberg, 1876), Schaars.

Een klein, kleurig springstaartje is Sminthurides malmgreni. Dit dier vond ik voor het eerst op de vijver bij mij in de tuin, de laatste tijd zie ik hem vaker bij een drooggevallen beekje. Je vindt ze altijd bij het water, vaak op stokjes die half in het water liggen. Vrouwtjes zijn ongeveer 0,6 mm lang, mannetjes zijn half zo lang en hebben dezelfde soort voelsprieten als de vorige soort.

Sminthurides malmgreni ♀
Sminthurides malmgreni, ♀

Sminthurides malmgreni ♂
Sminthurides malmgreni, ♂

begin


Sminthurides parvulus Niet vermeld

Aan de kant van een vennetje in een bos bij Noord Sleen vind ik een klein springstaartje die het meest lijkt op Sminthurides schoetti, alleen de tekening op de rug ontbreekt. Het blijkt Sminthurides parvulus te zijn een soort die in Nederland nog maar zeer weinig is gezien, ook eigenlijk niet verwonderlijk als je kijkt naar de maat van het dier. Hij behoort tot de echt kleine springstaarten. Het dier op de foto is een vrouwtje, mannetjes hebben gedraaide antennes.

Sminthurides parvulus
Sminthurides parvulus

Sminthurides parvulus
Sminthurides parvulus

Sminthurides parvulus
Sminthurides parvulus

begin


Sminthurides nr penicillifer Niet vermeld

Op vijftien kilometer van de grens vind ik in Duitsland een heel klein maar zeer fraai springstaartje. Hij is niet alleen erg klein maar springt ook zeer snel weg als je probeert een foto te maken. Zelfs tijdens het met een loep afzoeken van de stokjes die aan de waterkant liggen springen ze vaak al. De eerste twee die ik vind zijn bezig met een paringsritueel. Er zit een andere springstaart vlakbij en eerst denk ik dat het tweetal onvolwassen dieren van die soort zijn, totdat ik ze beter bekijk. De vrouwtjes hebben een lichte rand langs het lichaam, die soms blauw oplicht in de zon.
Het is niet bekend welke soort het nu precies is, het zou best een nieuwe soort kunnen zijn, of een die met planten is meegekomen uit een ander continent.

Sminthurides nr penicillifer
Sminthurides nr penicillifer, paringsritueel

Sminthurides nr penicillifer
Sminthurides nr penicillifer

Sminthurides nr penicillifer
Sminthurides nr penicillifer

begin


Sminthurides schoetti Axelson, 1903 Zeldzaam

Nog kleiner dan Stenacidia violacea is Sminthurides schoetti, hier worden de mannetjes 0.3 mm de vrouwtjes 0.5 mm lang. Ze lijken erg op elkaar, de verschillen zitten in het vierde antennelid dat uit vier stukjes bestaat bij het vrouwtjes S. schoetti maar je begrijpt dat dit alleen zichtbaar wordt bij een enorme vergroting. Een ander probleem is dat ze vaak door elkaar voorkomen. Wel is S. schoetti voorzien van een lichte rugstreep met dwarsbalkjes. De lichte streep heeft S. violacea soms ook, maar de dwars streepjes ontbreken.

Sminthurides schoetti ♂
Sminthurides schoetti ♂

Sminthurides schoetti ♀
Sminthurides schoetti ♀

Sminthurides schoetti, balts
Sminthurides schoetti, balts

Sminthurides schoetti, balts
Sminthurides schoetti, balts

begin


Sphaeridia pumilis (Krausbauer, 1898), Redelijk gewoon, wijd verspreid.

De dieren van deze familie zijn klein, bij de soort Sphaeridia pumilis worden de vrouwtjes maximaal 0,5 mm de mannetjes 0,25 mm lang. Bij de vrouwtjes komt vaak op de rug achter de kop een kenmerkende tekening voor, die je ook ziet bij de hier afgebeelde roodachtige exemplaren, een soort rondje achter de kop. De kleur van de soort is variabel.
De mannetjes hebben een soort kurketrekker antenne, hiermee kunnen ze de antenne van het vrouwtje vasthouden tijdens de balts. Deze soort heeft een echte paring wat bij de meeste springstaart soorten niet voorkomt. Helemaal onderaan een foto van twee parende dieren.

Sphaeridia pumilis ♀♀
Sphaeridia pumilis, ♀♀

Sphaeridia pumilis ♀♀
Sphaeridia pumilis, ♀♀

Sphaeridia pumilis ♂
Sphaeridia pumilis, ♂

Sphaeridia pumilis, paring
Sphaeridia pumilis, paring

begin


Stenacidia violacea (Reuter, 1881), Zeldzaam.

Stenacidia violacea is een kleine springstaart, vrouwtjes worden 0,7 mm mannetjes 0,5 mm. De dieren van de foto's heb ik op een heideterrein gevonden onder een losse tak op de grond. Mannen zijn opvallend door het doos vormige achterlijf met een paar banen grote setae (haren) achterop en heel veel lange setae aan de poten. De antennes van de mannen zijn, zoals alle soorten van deze groep, omgevormd tot grijporganen om het vrouwtje vast te kunnen houden bij de balts.

Stenacidia violacea, ♂
Stenacidia violacea, ♂

Stenacidia violacea, ♀♀
Stenacidia violacea, ♀♀

Stenacidia violacea, balts
Stenacidia violacea, balts

Stenacidia violacea, balts
Stenacidia violacea, balts

begin


Soortenoverzicht:


Je kunt proberen je foto's van springstaarten op naam te brengen met de fotosleutel, click daarvoor op de foto hieronder, of hier op
sleutel springstaarten

sleutel

 

Bedankt

Voor de determinatie via Flickr dank aan Frans Janssens
Voor de determinatie via forum.waarneming.nl dank aan Matty Berg

 

Links

Een zeer goede website (Engels) met informatie over: collembola.
Nog een zeer goede website (Engels) met informatie over: de collembola.

 

 

Nature Stock Photography
Mijn foto's zijn te koop bij Nature in Stock.
My photos are for sale at Nature in Stock.