Nederlands English

Klasse COLLEMBOLA Lubbock, 1870

Springstaarten, algemeen.

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

In Nederland komen veel verschillende soorten springstaarten voor. Voor de indeling en de mate van voorkomen ben ik uitgegaan van een lijst die bijgehouden wordt door de EIS-springstaartenwerkgroep.

EIS = European Invertebrate Survey. Deze groep inventariseert de in Nederland voorkomende ongewervelden en maakt het voorkomen van de soorten algemeen bekend.

Dicyrtomina saundersi
Dicyrtomina saundersi

Springstaarten (Collembola) lijken veel op insecten maar worden als een aparte primitieve groep beschouwd. Deze over het algemeen zeer kleine beestjes, vaak enkele millimeters of zelfs kleiner, komen soms massaal in de tuin voor. Dat was ook het geval met de afgebeelde Dicyrtomina saundersi die samen met Dicyrtomina ornata en Dicyrtoma fusca begin december 2009 ineens in grote aantallen op het water van de regentonnen liepen. Ik neem aan dat ze uit de bomen zijn gewaaid en na even zoeken vind ik ze ook nog op de bomen. Springstaarten leven onder stenen, op en onder schors, in mos en eigenlijk op alle vochtige plaatsen, waar ze van organisch materiaal en schimmels leven.

Er staat een zeer goed artikel van Nico van Straalen gepubliceerd: 06 januari 2014 op de website van de Stichting Geologische Aktiviteiten:
Evolutie van Collembola: sleutel tot de oorsprong van de insecten.

Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata

Dicyrtoma fusca
Dicyrtoma fusca

 

Springstaarten zijn er in vele maten. Er zijn kleine van ruim 0,1 mm en grote, de grootste soort wordt 17 mm. De kleinste soort die ik op de foto heb gezet is ongeveer 0,25 mm groot, de grootste ongeveer 4 mm.
Af en toe heb je geluk, zoals bij de foto die hieronder staat. Zitten er voor mijn lens ineens twee soorten springstaarten, beide volwassen maar zeer verschillend in grootte. Een grote Dicyrtoma fusca en een kleine Sminthurinus aureus. Dan komt het probleem van de dieptescherpte. Je hebt maar enkele tienden van een mm die scherp op de foto komt. Je zult dus zo moeten draaien dat van beide dieren de kop er goed op staat, dat is hier gelukt.

Dicyrtoma en Sminthurinus
Dicyrtoma en Sminthurinus

Net als alle geleedpotigen hebben de springstaarten een uitwendig skelet of exoskelet. Dit dient voor bescherming en voor stevigheid. Het nadeel van zo'n exoskelet is dat het niet meegroeit. Als het dier groter wordt moet hij vervellen, onder de oude huid ontstaat een nieuwe en de oude wordt gedeeltelijk afgebroken.
Dan komt er een moeilijke en kwetsbare periode, het dier moet uit de oude huid kruipen, de nieuwe huid is dan nog zacht en door lucht of vocht op te nemen kan het dier ineens een stuk groter worden. De nieuw gekregen ruimte kan dan weer worden vol gegroeid voordat opnieuw een vervelling moet plaatsvinden. Zijn de dieren eenmaal volwassen dan stopt meestal het vervellen, de dieren worden niet groter. Er zijn echter ook geleedpotigen, waaronder de springstaarten, die hun hele leven lang doorgaan met groeien en vervellen. Op de vier foto's hier onder zie je hoe de vervelling in zijn werk gaat, de oude huid blijft achter het dier liggen.

Lepidocyrtus violaceus, vervellen
Lepidocyrtus violaceus, vervellen

Lepidocyrtus violaceus, vervellen
Lepidocyrtus violaceus, vervellen

Lepidocyrtus violaceus, vervellen
Lepidocyrtus violaceus, vervellen

Lepidocyrtus violaceus, vervellen
Lepidocyrtus violaceus, vervellen

 

Lepidocyrtus violaceus, vervellen
Podura aquatica, start van de vervelling

Veel soorten springstaarten hebben net als vlinders schubben op het lichaam. Deze schubben laten makkelijk los en als er veel schubben verloren zijn zie je soms geel gekleurde dieren die normaal grijs of zwart zijn, doordat je dan de naakte huid ziet.

Lepidocyrtus violaceus, vervellen
Tomocerus spec. veel schubben verloren

Soms treden interferentie kleuren op zodat je verschillende kleuren ziet als je onder een andere hoek kijkt. Dit komt ook voor bij Tomocerus vulgaris die daardoor in de zon zijn karakteristieke goud glimmende ringen aan de achterkant van de lichaam segmenten krijgt. Op de foto zie je het achterste deel van zijn lichaam.

Tomocerus vulgaris, schubben
Tomocerus vulgaris, schubben

Springstaarten zijn van gescheiden geslacht, er zijn dus vrouwen en mannen. De sperma overdracht is indirect, de spermatofoor wordt of op de ondergrond of direct op de genitale opening van het vrouwtje geplaatst, afhankelijk van de soort springstaart.
Soms heb je geluk en zie je bij het bekijken van een foto iets dat je niet hebt waargenomen toen de foto werd gemaakt. Zo staat op de foto van deze springstaart een spermatofoor naast de middelste rechter poot. Het dingetje dat eruitziet als een glazen paaltje met een helder bolletje aan de bovenkant. Voor de duidelijkheid heb ik de rest van de foto iets donkerder gemaakt, de spermatofoor staat in een lichter rechthoekje.

Dicyrtomina ornata met spermatofoor
Dicyrtomina ornata met spermatofoor

spermatofoor
spermatofoor

Een heel uitzonderlijke waarneming doe ik op 11-11-2014. Bij het omdraaien van afgevallen eikenbladeren, zie ik veel soorten zeer kleine springstaartjes. Onder andere Sphaeridia pumilis, een springstaart waarvan de vrouwtjes maximaal 0,5 mm de mannetjes 0,25 mm lang worden. Van deze soort zitten er twee tegen elkaar aan. Dus enkele foto's gemaakt en ik blijk een unieke gebeurtenis te hebben vastgelegd. Deze springstaarten soort is een van de weinige waarbij er direct sperma overdracht plaatsvindt tussen de geslachten. Normaal houden ze elkaar bij de antennes vast, hier zit het mannetje zo te zien stevig achter onder het vrouwtje.

Sphaeridia pumilis, paring
Sphaeridia pumilis, paring

Sphaeridia pumilis, paring
Sphaeridia pumilis, paring

Springstaarten leggen eieren, vaak zie je deze eieren in groepjes bij elkaar. Kenmerkend voor springstaart eieren is dat het chorion (de eischaal) op de equator openbarst en zich samentrekt naar de polen, het vormt een kap die eventueel afvalt. (info: Frans Janssens). Het is duidelijk te zien bij de eieren op de sterk uitvergrote foto. Eronder een combinatie foto van eieren en een springstaart die naar ik aanneem een deel van deze eieren heeft gelegd. Beide in dezelfde vergroting, zodat je kunt zien hoe groot de eieren zijn.

Collembola eieren
Collembola eieren

volwassen Collembola en eieren
volwassen Collembola en eieren

Onder zie je twee foto's van een kroos blad met daarin de eieren van Sminthurides aquaticus of S. penicillifer. Deze springstaarten eten gaten in het kroos en leggen daar een ei in. Op de bovenste foto zie je links een geel vers ei daarnaast een bruin ei, bruin door faeces waarmee het is afgedekt, dan het gat dat achter blijft als het ei is uitgekomen. Op de tweede foto zijn de embryo's te zien door de eischaal heen.

eieren van Sminthurides in kroos
eieren van Sminthurides in kroos

eieren van Sminthurides in kroos
eieren van Sminthurides in kroos

De springstaartjes vormen een belangrijke voedselbron voor andere kleine dieren. In de terrarium hobby worden ze toegepast als voer voor kleine kikkers en kun je ze zelfs in de handel kopen, speciaal gekweekt als kikkervoer. Je ziet regelmatig dat een springstaart het slachtoffer van een ander dier is geworden zoals: van spinnen, roofmijten, pseudoschorpioenen en een vlieg.

Ascari mijt parasiteert een springstaart
Ascari mijt parasiteert een springstaart

hangmatspin eet springstaart
hangmatspin eet springstaart

Arctosa perita eet Entomobrya multifasciata
Arctosa perita eet Entomobrya multifasciata

Ozyptila praticola eet Tomocerus vulgaris
Ozyptila praticola eet Tomocerus vulgaris

roofmijt eet Dicyrtoma fusca
roofmijt eet Dicyrtomina ornata

Sinella curviseta te koop als voer
Sinella curviseta te koop als voer

pseudoschorpioen eet Isotoma anglicana
pseudoschorpioen eet Isotoma anglicana

Neobisium sp. eet Lepidocyrtus
Neobisium sp. eet Lepidocyrtus

Aphidoletes larve eet Isotoma viridis
Aphidoletes larve eet Isotoma viridis

Tachypeza nubila eet Orchesella flavescens
Tachypeza nubila eet Orchesella flavescens

keverlarve eet Tomocerus spec.
keverlarve eet Tomocerus spec.

Zeer zelden zie je dat een springstaart dient als transportmiddel. Waarschijnlijk doen de mijten niet meer dan mee liften en vallen de springstaart verder niet lastig. Op de foto zitten er een zeer groot aantal mijten op een Allacma fusca. Op de andere foto liften behalve heel even een springstaart, meerdere wormen mee, nematoden, eveneens waarschijnlijk alleen lifters.

Allacma fusca met lifters
Allacma fusca met mijten als lifters

Dicyrtomina ornata met lifters
Dicyrtomina ornata met nematoden als lifters

De foto van de onderkant toont duidelijk de vork (furcula), het springsstaartje waar de hele groep naar is genoemd. Met dit springstaartje kunnen de dieren kleine sprongen maken, ongericht, om te ontsnappen in noodgevallen. Behalve de springstaart is ook duidelijk zichtbaar de verdikking (retinaculum) waarmee de vork wordt vastgezet. Tussen de vork, aan de voorkant is een uitstulping zichtbaar, de collophore, een orgaan dat water op kan nemen en uitscheiden en dienst doet bij de osmoregulatie.
Aan de zijkant van de collofoor worden na hetspringen twee uitstulpingen (vesicles) uitgestoken (zie gele pijltjes op de andere foto) die een soort stabilisatie vormen, hiermee blijft het diertje plakken aan de ondergrond en kan zich makkelijker oprichten.
Dit orgaan (vesicle) heeft meerdere functies, het water wordt hier ook mee opgenomen. Meestal drinkt het dier van de waterfilm van het oppervlak waar hij op zit. Hieronder een volgens Frans Janssens unieke foto, de eerste waarop te zien is dat het dier ook kan drinken van de dauwdruppels op zijn lichaam.

onderkant springstaart Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata onderkant

onderkant springstaart Dicyrtomina ornata
Dicyrtomina ornata onderkant

Sminthurus viridis
Sminthurus viridis 20-11-2011

Het gebeurt niet vaak dat je zieke of dode springstaarten vindt. Daarom ben ik ook zeer verbaasd als ik eind 2012 in een natuur gebied bij ons in de buurt ineens verschillende dode Dicyrtoma fusca aantref. De dieren zijn heel erg opgezwollen, soms met een grote bol achter de kop. Als je een dag later terugkomt, is er alleen nog een vliesje en de kop als herkenbaar onderdeel. Bij enkele exemplaren lijkt het erop dat er een schimmel op de huid groeit. Later tref ik in de buurt van Hoenderloo ook zo'n opgeblazen springstaart aan, het is dus niet typisch Drents. Het verschijnsel blijkt ook in Engeland voor te komen hoewel het hier duidelijk een andere schimmel betreft. Een webpublicatie is te vinden op de website www.collembola.org van Frans Janssens: Note on a case of lethal pathology in Dicyrtoma fusca (Collembola: Dicyrtomidae) from Holland

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood

Dicyrtomina saundersi dood
Dicyrtomina saundersi dood 05-02-2014

Dicyrtomina saundersi dood
Dicyrtomina saundersi dood 05-02-2014

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood 18-02-2014

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood 17-11-2014

Dicyrtomina saundersi dood
Dicyrtomina saundersi dood 18-02-2014

Dicyrtomina spec dood
Dicyrtomina spec. dood 07-11-2014

Dicyrtoma fusca dood
Dicyrtoma fusca dood 01-03-2017

 

Je kunt proberen je foto's van springstaarten op naam te brengen met de fotosleutel, click daarvoor op de foto hieronder. sleutel

 

Bedankt

Voor de determinatie via Flickr dank aan Frans Janssens

Voor de determinatie via forum.waarneming.nl dank aan Matty Berg

 

 

Nature Stock Photography
Mijn foto's zijn te koop bij Nature in Stock.
My photos are for sale at Nature in Stock.